Reditelj sa okom slikara i dušom sineaste
U jugoslovenskoj kinematografiji retko se sreće autor koji je istovremeno stvorio najgledanija, kanonska dela popularne kulture i ostao beskompromisni istraživač filmske forme, likovne avangarde i teorije medija kao što je Slobodan Šijan (rođen u Beogradu 1946. godine). Njegova prva dva celovečernja igrana filma — Ko to tamo peva (1980) i Maratonci trče počasni krug (1982) — nisu samo vrhunci domaće komediografije; to su remek-dela mračne socijalne satire, montirana u ritmu klasične američke slapstick komedije i oslikana paletom likovnog ekspresionizma.
Za razliku od mnogih reditelja svoje generacije koji su režiju posmatrali kao puku ilustraciju dramskog teksta, Šijan je filmu pristupio kao vizuelni umetnik i strastveni kinotečki entuzijasta. Njegovo duboko poznavanje istorije svetskog filma — od Džona Forda i Hauarda Hoksa do Žana Lika Godara i Živojina Pavlovića — omogućilo mu je da žanrovske obrasce vesterna, horora i burleske transponuje u autentični balkanski milje bez trunke provincijalnog podražavanja.
Likovna akademija, konceptualna umetnost i fanzini
Šijanov put ka filmu bio je netipičan. Diplomirao je slikarstvo na Akademiji likovnih umetnosti u Beogradu, gde je bio aktivan učesnik konceptualne umetničke scene ranih sedamdesetih, pre nego što je završio režiju na Fakultetu dramskih umetnosti u klasi Živojina Pavlovića. Njegova rana fascinacija fanzinima, kolažom i vizuelnom poezijom (čuveni fanzin Filmik koji je samostalno umnožavao i delio kolegama) ostavila je trajan pečat na njegov rediteljski rukopis.
Tokom rada na Televiziji Beograd u drugoj polovini sedamdesetih, Šijan je režirao seriju izuzetnih TV filmova i drama (Kostanjevac, Najlepša soba, Gradilište). Tu je brusio rad sa naturščicima, snimanje na autentičnim lokacijama i istraživanje groteske svakodnevnog života radničke klase, što je direktno pripremilo teren za njegov igrani debi.
Saradnja sa Dušanom Kovačevićem: Autobus i Pogrebnici
Susret Slobodana Šijana i dramskog pisca Dušana Kovačevića predstavlja jedan od najplodnijih kreativnih spojeva u evropskom filmu krajem dvadesetog veka. Kovačevićev britki, apsurdni dijalog i prepoznavanje kolektivnih neuroza pronašli su u Šijanu idealnog vizuelnog arhitektu. Dok bi neki drugi reditelj od Maratonaca napravio teatarski snimljenu predstavu, Šijan je film postavio kao gotsku melodramu smeštenu u blatnjavu varošicu 1935. godine, gde se porodica pogrebnika Topalović bori za prevlast u poslu sa smrću.
Šijanova režija u Maratoncima demonstrira fascinantan ritam: precizno tempirane smene krupnih planova glumačkih velikana (Mija Aleksić, Pavle Vuisić, Bata Stojković, Milivoje Tomić, Bogdan Diklić), zvučni kontrasti i citati ranog nemog filma (čuveni inserti o Panteliji i parodija na filmske pionire) stvaraju urnebesnu farsu iza koje pulsira strah od smrti i neminovnog istorijskog nasilja.
Davitelj protiv davitelja i Kako sam sistematski uništen od idiota
Nakon dva istorijska trijumfa, Šijan je pokazao punu žanrovsku hrabrost. Sa filmom Davitelj protiv davitelja (1984), snimljenim po scenariju koji potpisuje sa Nebojšom Pajkićem, režirao je prvi pravi domaći „giallo” horor i crnohumornu posvetu Hičkoku. Lik Pere Mitića (Taško Načić), stidljivog prodavca karanfila koji davi žene koje ne vole cveće, uz muziku Vlade Divljana i ulogu rok zvezde Srđana Šapera, postao je kultni dragulj beogradskog postmodernizma osamdesetih.
U filmu Kako sam sistematski uništen od idiota (1983), Šijan i Kovačević su pružili melanholičnu posvetu šezdesetosmaškim iluzijama kroz lik Babi Papuške (Danilo Bata Stojković), marksističkog sanjara koji naivno veruje u revolucionarne ideale dok se svet oko njega nepovratno menja u pragmatični konzumerizam.
Filmski arheolog: spasavanje Tomislava Gotovca i zaboravljenih pionira
Pored rediteljskog rada, nemerljiv je Šijanov doprinos filmskoj teoriji i istoriografiji. Autor je nekoliko kapitalnih knjiga o filmu, među kojima se izdvajaju monografija o pioniru eksperimentalnog filma Tomislavu Gotovcu (Tomislav Gotovac: Life as a Film Experiment), teorijska studija Filmus, kao i vizuelni eseji o zaboravljenim autorima srpskog i regionalnog filma. Kao pedagog i dugogodišnji profesor na FDU, vaspitao je generacije mladih autora, insistirajući na tome da bez poznavanja filmske istorije nema autentične inovacije.
Šijanov potpis u savremenom filmu
Slobodan Šijan ostaje sinonim za filmsku vitalnost. Njegovo delo dokazuje da vrhunski autorski film ne mora biti hermetičan, mračan i nerazumljiv da bi bio umetnički relevantan. Spojivši visoku likovnu kulturu sa iskonskim balkanskim duhom i nepogrešivim osećajem za ansambl, Šijan je ostavio filmove koji su postali trajno duhovno vlasništvo miliona gledalaca.