Poreklo etikete: Borba, avgust 1969.
Malo je pojmova u evropskoj istoriji kinematografije koji su istovremeno bili ideološka poternica i međunarodna značka estetske časti kao što je to izraz „crni talas”. Za razliku od francuskog novog talasa (Nouvelle Vague), koji su sami mladi kritičari časopisa Cahiers du Cinéma osmislili i ponosno promovisali, jugoslovenski crni talas rođen je kao čin političke proskripcije. Termin je skovao novinar i partijski ideolog Vladimir Jovičić u zloglasnom članku „Crni talas u našem filmu”, objavljenom u partijskom glasilu Borba 3. avgusta 1969. godine.
Jovičić je optužio grupu vodećih jugoslovenskih autora — pre svega Aleksandra Sašu Petrovića, Živojina Žiku Pavlovića, Dušana Makavejeva i Želimira Žilnika — da sistematski iskrivljuju socijalističku stvarnost, prikazujući zemlju isključivo kroz blato, kloake, socijalni očaj, moralnu devijaciju i duhovnu bedu. Paradoksalno, ono što je trebalo da posluži kao signal za politički odstrel pretvorilo se u svetski prepoznatljiv brend: crni talas je postao zajednički naziv za najhrabriji, formalno najradikalniji i međunarodno najpriznatiji period u istoriji jugoslovenske umetnosti.
Zlatne šezdesete i iluzija socijalističkog prosperiteta
Da bi se razumela eksplozija crnog talasa, neophodno je sagledati kontradikcije Jugoslavije šezdesetih godina. S jedne strane, to je bila decenija prividnog ekonomskog procvata: privredna reforma 1965. godine uvela je elemente tržišne ekonomije, granice su otvorene za radnike na privremenom radu u inostranstvu („gastarbajteri”), a gradovi su rasli pod talasom industrijalizacije. Zemlja je uživala ugled nesvrstanog posrednika između Istoka i Zapada.
Međutim, ispod te blještave fasade modernizacije, autori crnog talasa su uočili naličje sistema: rastuću socijalnu nejednakost, birokratizaciju vladajuće kaste, bujanje provincijskog siromaštva i osećaj otuđenja među običnim ljudima. Kada su 1968. godine buknule studentske demonstracije u Beogradu sa zahtevom za stvarnom jednakošću i ukidanjem „crvene buržoazije”, crni talas je već imao spreman vizuelni i filozofski jezik koji je tim zahtevima dao umetnički oblik.
Četiri lica pokreta: Makavejev, Pavlović, Petrović i Žilnik
Jedna od najvećih zabluda jeste posmatranje crnog talasa kao jedinstvene škole sa zajedničkim manifestom. Naprotiv, reč je o autorima potpuno različitih estetskih i filozofskih polazišta:
- Živojin Žika Pavlović (Tri, Neprijatelj, Buđenje pacova, Kad budem mrtav i beo) negovao je sirovi, nemilosrdni naturalizam inspirisan francuskim pesničkim realizmom i književnošću Dostojevskog. Njegovi junaci su periferijski gubitnici, sitni kriminalci i dezorijentisani mladići koji lutaju blatnjavim predgrađima bez ikakve nade u iskupljenje.
- Dušan Makavejev (Čovek nije tica, Ljubavni slučaj ili tragedija službenice PTT, Nevinost bez zaštite, WR: Misterije organizma) bio je avangardni inovator i učenik montane teorije ranog sovjetskog filma. On je igranu strukturu spajao sa dokumentarnim snimcima, anketama sa ulice, naučnim predavanjima i seksualnom revolucijom, stvarajući subverzivni kolaž koji je detonirao vladajuće dogme.
- Aleksandar Saša Petrović (Dvoje, Dani, Tri, Skupljači perja) doneo je u domaći film vrhunsku vizuelnu poeziju, uticaj francuskog novog talasa i duboko etičko preispitivanje ratnog nasleđa i slobode manjina. Skupljači perja su 1967. osvojili Grand Prix žirija u Kanu i postali prvi naš film koji je svet uveo u zatvoreni, tragični svet romske zajednice.
- Želimir Žilnik (Nezaposleni ljudi, Rani radovi, Crni film) bio je najradikalniji politički glas pokreta. Njegov debitantski igrani film Rani radovi (1969) osvojio je Zlatnog medveda u Berlinu, pretresajući direktno posledice studentskog pokreta kroz grupu mladih aktivista koji pokušavaju da probude svest u zabačenim selima Vojvodine.
Telo na margini: likovi sa socijalnog dna
Formalna revolucija crnog talasa bila je pre svega revolucija kamere i tela. Umesto partizanskih heroja isklesanih od mermera koji gledaju u svetlu budućnost, kamera direktora fotografije poput Tomislava Pintera, Aleksandra Petkovića i Milorada Jakšića Fanđa spustila se na zemlju: u krupni plan lica umornog rudara, bolesne službenice, Roma koji čupaju perje ili seoske lepotice koja pere veš u koritu.
Glumci poput Slobodana Cice Perovića, Pavla Vuisića, Bekima Fehmijua, Ružice Sokić i Dragana Nikolića (kao nezaboravnog Džimija Barke u Kad budem mrtav i beo) stvorili su novu vrstu filmskog junaka — antiheroja koji ne zna šta želi, ali oseća nepodnošljivu teskobu u svetu koji mu nudi lažna obećanja.
Cenzura bez zakona: sudski procesi i bunkerisanje
Zvanični odgovor režima na crni talas bio je surov, ali perfidan. Pošto socijalistički ustav formalno nije predviđao cenzuru, filmovi retko kada su zabranjivani zvaničnim dekretom. Umesto toga, primenjivana je strategija finansijskog gušenja, javnog linča kroz štampu, pritiska na radničke savete filmskih preduzeća i „bunkerisanja” kopija koje su jednostavno povlačene iz bioskopske distribucije.
Najdrastičniji primer bio je film Plastični isus (1971) Lazara Stojanovića, studentski diplomski rad koji je direktno uporedio titoistički kult ličnosti sa fašističkim ritualima. Stojanović je osuđen na tri godine strogog zatvora, njegov profesor Saša Petrović je izbačen sa Akademije, Makavejev je nakon zabrane Misterija organizma bio prinuđen na decenijski egzil u inostranstvo, dok je Žilnik emigrirao u Nemačku. Crni talas je početkom sedamdesetih brutalno prekinut, a kinematografija je vraćena u vode bezopasnih partizanskih spektakala i lakih komedija.
Zašto je crni talas i danas ključ za razumevanje našeg prostora
Iako je politički ugušen pre više od pola veka, jugoslovenski crni talas ostaje trajni dokaz da filmska umetnost na ovim prostorima može biti ravnopravna sa najvećim svetskim tokovima onda kada odbije da služi propagandi i usudi se da pogleda u sopstvenu senku. Filmovi ovog pokreta i danas deluju potresno moderno, beskompromisno i sveže — svedočanstvo o vremenu kada je filmska slika imala težinu moralnog čina.